Bạn đang ấp ủ kế hoạch sinh em bé và bắt đầu tìm hiểu về những viên uống bổ sung đầu tiên? Chắc hẳn bạn đã nghe đi nghe lại cụm từ "axit folic" — từ mẹ, từ bác sĩ, từ những hội nhóm chuẩn bị mang thai. Nhưng nghe nhiều không có nghĩa là hiểu rõ: uống bao nhiêu là đủ, uống từ lúc nào, chọn loại nào giữa "ma trận" sản phẩm trên thị trường, và ăn gì để bổ sung một cách tự nhiên? Đó lại là cả một câu chuyện dài.
Bài viết này mình viết như đang ngồi cùng bạn bên tách trà ấm, chia sẻ mọi điều cần biết về axit folic trước khi mang thai — từ con số liều lượng chuẩn mà các tổ chức y tế khuyến cáo, thời điểm vàng để bắt đầu, cho đến những món ăn Việt Nam quen thuộc giàu folate mà bạn có thể tận dụng ngay trong bữa cơm hằng ngày. Hy vọng sau khi đọc xong, bạn sẽ bước vào hành trình làm mẹ với tâm thế nhẹ nhàng và tự tin hơn rất nhiều.
Axit folic là gì và vì sao mẹ cần bổ sung trước khi mang thai?
Axit folic (còn gọi là vitamin B9) là một loại vitamin tan trong nước mà cơ thể không tự tổng hợp được. Trong tự nhiên, dạng tồn tại của nó trong thực vật được gọi là folate, còn dạng tổng hợp dùng trong viên uống và thực phẩm tăng cường được gọi là axit folic. Nghe thì có vẻ xa lạ, nhưng thực chất đây là dưỡng chất tham gia vào gần như mọi quá trình quan trọng của cơ thể: tổng hợp DNA và RNA, phân chia tế bào, tạo hồng cầu, chuyển hóa axit amin.
"Viên gạch" không thể thiếu của ống thần kinh thai nhi
Điều khiến axit folic trở thành "ngôi sao" của giai đoạn tiền thai kỳ chính là vai trò của nó với ống thần kinh — tiền thân của não bộ và tủy sống con bạn. Ống thần kinh đóng lại rất sớm, chỉ vào khoảng ngày thứ 21 đến ngày 28 sau khi thụ thai. Nghĩa là vào thời điểm nhiều mẹ còn chưa kịp thử que, chưa kịp thấy que hai vạch, thì "khung xương" của hệ thần kinh bé đã được định hình xong.
Nếu nồng độ folate trong máu mẹ thấp trong giai đoạn này, nguy cơ xảy ra dị tật ống thần kinh (neural tube defects) sẽ tăng lên đáng kể — bao gồm nứt đốt sống (spina bifida) và vô sọ (anencephaly). Đây là những dị tật bẩm sinh nặng, ảnh hưởng đến khả năng vận động, thậm chí là tính mạng của trẻ. Tin tốt là: rất nhiều nghiên cứu lớn trên thế giới, trong đó có nghiên cứu MRC nổi tiếng tại Anh, đã chứng minh rằng bổ sung axit folic đúng cách có thể giảm tới 70% nguy cơ dị tật ống thần kinh. Đó là lý do vì sao đây được xem là "viên uống bắt buộc số 1" cho mọi phụ nữ có ý định mang thai.
Những lợi ích khác ít mẹ biết
Ngoài vai trò bảo vệ ống thần kinh, axit folic còn được ghi nhận với nhiều lợi ích khác trong giai đoạn chuẩn bị mang thai và thai kỳ sớm:
- Hỗ trợ tạo máu: thiếu folate là một trong những nguyên nhân gây thiếu máu hồng cầu to, khiến mẹ mệt mỏi, hoa mắt, chóng mặt ngay từ những tuần đầu thai kỳ.
- Giảm nguy cơ một số dị tật bẩm sinh khác: một số nghiên cứu cho thấy bổ sung đầy đủ folate có thể góp phần giảm nguy cơ dị tật tim bẩm sinh và sứt môi – chẻ vòm.
- Giảm nồng độ homocysteine: homocysteine cao có liên quan đến nguy cơ sẩy thai và tiền sản giật; folate giúp chuyển hóa chất này về mức an toàn.
- Hỗ trợ sức khỏe tinh thần: một số bằng chứng cho thấy folate tham gia vào quá trình tổng hợp serotonin, có thể giúp giảm nguy cơ trầm cảm sau sinh.
Nói ngắn gọn: axit folic không chỉ là "bảo hiểm" cho con, mà còn là nền tảng cho chính sức khỏe của mẹ trong hành trình dài phía trước.
Thời điểm vàng: uống axit folic từ khi nào là chuẩn nhất?
Nếu có một câu hỏi mà mình nhận được nhiều nhất từ các mẹ trong nhóm chuẩn bị mang thai, đó chính là: "Uống axit folic từ khi nào thì được?". Câu trả lời của các chuyên gia dinh dưỡng và sản khoa khá rõ ràng: bắt đầu uống trước khi thụ thai ít nhất 1 tháng, lý tưởng nhất là 3 tháng, và duy trì liên tục cho đến hết 12 tuần đầu thai kỳ (thậm chí suốt thai kỳ nếu bác sĩ chỉ định).
Vì sao phải uống trước ít nhất 1 tháng?
Lý do rất khoa học: cơ thể mẹ cần thời gian để tích lũy folate trong máu đến ngưỡng đủ bảo vệ. Thông thường, phải mất khoảng 3–4 tuần uống đều đặn thì nồng độ folate trong hồng cầu mới đạt mức ổn định. Uống 1 tháng trước khi thụ thai là "mức tối thiểu", còn 3 tháng là mức lý tưởng mà bạn nên hướng tới — đặc biệt nếu chế độ ăn của bạn trước đó ít rau xanh, bạn hay bỏ bữa, hoặc bạn đang dùng thuốc tránh thai (nhóm thuốc này có thể ảnh hưởng đến dự trữ một số vitamin nhóm B).
Một chi tiết quan trọng nhiều mẹ bỏ qua: nếu bạn đang dùng biện pháp tránh thai nội tiết và có kế hoạch dừng thuốc, hãy bắt đầu uống axit folic ngay từ thời điểm đó — không cần chờ đến khi có que thử hai vạch. Bởi vì bạn không bao giờ biết chính xác mình sẽ thụ thai vào tháng nào.
Lỡ mang thai rồi mới uống thì có sao không?
Tuyệt đối đừng hoảng. Nếu bạn vừa phát hiện có thai mà chưa kịp uống axit folic, hãy bắt đầu ngay hôm nay và thông báo cho bác sĩ sản khoa của mình. Giai đoạn đóng ống thần kinh có thể đã trôi qua, nhưng folate vẫn đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong suốt thai kỳ: tạo máu, phát triển bánh nhau, giúp thai phát triển đều đặn. Uống muộn không phải là "vô ích", chỉ là bạn mất đi phần bảo vệ quan trọng nhất ở giai đoạn sớm nhất mà thôi. Rất nhiều mẹ Việt cũng chỉ bắt đầu uống khi biết tin vui, và các bé vẫn phát triển khỏe mạnh — điều quan trọng là bắt đầu càng sớm càng tốt.
Liều lượng axit folic chuẩn cho mẹ Việt
Đây là phần mà nhiều mẹ băn khoăn nhất, bởi trên thị trường có đủ loại viên uống từ 400 mcg đến 5 mg, và không phải cứ nhiều là tốt hơn. Liều phù hợp phụ thuộc vào tình trạng sức khỏe và tiền sử thai kỳ của từng người.
400 mcg/ngày — con số vàng cho đa số mẹ
Theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Viện Dinh dưỡng Quốc gia Việt Nam, phụ nữ chuẩn bị mang thai nên bổ sung 400 mcg axit folic mỗi ngày (tương đương 0,4 mg). Đây là liều dành cho nhóm phụ nữ khỏe mạnh, không có tiền sử thai bất thường. Với những mẹ đang dùng viên sắt – axit folic phối hợp theo chương trình của Bộ Y tế (thường là 60 mg sắt + 400 mcg axit folic), thì hàm lượng này đã đủ. Khi đã mang thai, nhu cầu tăng lên khoảng 600 mcg mỗi ngày, và giảm còn khoảng 500 mcg khi cho con bú.
Những mẹ cần liều cao 4–5 mg/ngày
Có một nhóm mẹ cần liều cao hơn nhiều lần, và bắt buộc phải có chỉ định của bác sĩ, không tự ý mua uống. Nhóm này bao gồm:
- Mẹ đã từng sinh con hoặc mang thai mắc dị tật ống thần kinh.
- Bản thân mẹ hoặc bạn đời có tiền sử dị tật ống thần kinh.
- Mẹ đang dùng thuốc chống co giật (như valproate, carbamazepine), thuốc điều trị ung thư, hoặc một số thuốc kháng sinh đặc hiệu.
- Mẹ mắc đái tháo đường kiểm soát kém, hoặc béo phì với BMI ≥ 30.
- Mẹ có bệnh lý kém hấp thu, đã phẫu thuật giảm béo, hoặc mắc bệnh celiac.
- Mẹ thiếu máu hồng cầu to hoặc đang chạy thận nhân tạo.
Với nhóm này, liều 4.000–5.000 mcg/ngày cần được bắt đầu ít nhất 1 tháng trước khi thụ thai và duy trì đến hết tam cá nguyệt đầu tiên. Hãy nhớ: liều cao là "con dao hai lưỡi" nếu không có chỉ định đúng, nên tuyệt đối không tự ý dùng.
Uống nhiều có sao không?
Axit folic tan trong nước nên phần dư thường được đào thải qua nước tiểu, ít gây tích lũy. Tuy nhiên, các chuyên gia khuyến cáo không nên vượt quá 1.000 mcg/ngày từ thực phẩm bổ sung (trừ khi có chỉ định y khoa). Lý do: liều rất cao kéo dài có thể "che giấu" tình trạng thiếu vitamin B12 — một bệnh lý nguy hiểm ảnh hưởng tới thần kinh, khiến việc chẩn đoán bị trễ. Ngoài ra, dùng quá liều còn có thể gây buồn nôn, đầy hơi, khó ngủ ở một số người.
Thực phẩm giàu folate cho mẹ Việt
Thuốc bổ sung là "bảo hiểm", còn thực phẩm là nền tảng. May mắn thay, bữa cơm Việt Nam vốn dĩ rất phong phú folate — chỉ cần bạn tinh ý một chút là có thể bổ sung tự nhiên mỗi ngày.
